Σταύρου Τραγάρα: «Πολιτικοί εξόριστοι Άη Στράτη και Λήμνου»

 

Σταύρος Τραγάρας: "Πολιτικοί εξόριστοι Άη Στράτη και Λήμνου"

Εκδόσεις "Αγιαρμόλας", 2026, σελ. 470

 

Σε ένα ογκώδες βιβλίο 470 σελίδων, ο γιατρός και συγγραφέας Σταύρος Τραγάρας καταπιάνεται με το ακανθώδες θέμα των πολιτικών εξορίστων που σημάδεψε την ελληνική κοινωνία για πολλές δεκαετίες στα μέσα του περασμένου αιώνα.

Με ερέθισμα το γεγονός πως ανάμεσα στα δεκάδες νησιά της εξορίας υπήρξε για ένα διάστημα και η πατρίδα του, η Λήμνος, και κυρίως το γειτονικό νησί του Άη Στράτη, ερεύνησε δεκάδες πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές (συγγράμματα, μαρτυρίες και μελέτες) προκειμένου να γνωρίσει τα γεγονότα, τις συνθήκες, την ταλαιπωρία και τις τραγικές συνέπειες για τους δεκάδες χιλιάδες συμπατριώτες μας και τα εκατοντάδες χιλιάδες μέλη των οικογενειών τους, που επέλεξαν να συγκρουστούν με την κυρίαρχη ιδεολογία, με αποτέλεσμα να βιώσουν στο πετσί τους την σκληρότητα του κρατικού μηχανισμού, την κοινωνική απομόνωση, εξευτελισμούς και ταπείνωση, να στερηθούν βασικά δικαιώματα όπως το να δουλέψουν σε δημόσια υπηρεσία ή οργανισμό (ΔΕΗ, ΟΤΕ κλπ), στο στράτευμα και την αστυνομία, να γίνουν ιερείς, να βγάλουν διαβατήριο, άδεια οδήγησης και πολλά άλλα, να ζήσουν σχεδόν σε όλη τη ζωή τους υπό το βλέμμα του χωροφύλακα και του χαφιέ, να υποχρεώνονται σε δημόσιες δηλώσεις μετανοίας για ενέργειες και ιδεολογίες, τις οποίες συχνά δεν γνώριζαν καν, τα αγόρια να θεωρούνται φαντάροι μειωμένης εθνικής συνείδησης, γενικά να θεωρούνται πολίτες β΄ κατηγορίας.

Η έρευνα του Τραγάρα βασίζεται κυρίως στις μαρτυρίες των ίδιων των θυμάτων, όπως τις έχουν αφηγηθεί σε διάφορα αφιερώματα, έντυπα ή ηλεκτρονικά, καθώς σε δημοσιεύματα του τύπου της εποχής. Δεν λείπουν οι αναφορές γνωστών προσωπικοτήτων που έζησαν ως εξόριστοι στη Λήμνο και τον Άη Στράτη, πολιτικών (Σαράφης, Μπριλλάκης, Ηλιού, Γαβριηλίδης κ.ά.) και λογίων (Λουντέμης, Βάρναλης, Γληνός, Ρίτσος, Τ. Πατρίκιος, Λειβαδίτης, Στεφανίδης, Φωτιάδης κ.ά.). Αλλά το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου στηρίζεται στα βιώματα ανθρώπων που δεν υπήρξαν δημόσια πρόσωπα, των χιλιάδων θυμάτων που έζησαν μακριά από τα φώτα, αυτών που αποτέλεσαν το λίπασμα της ιστορίας.

Από τις μαρτυρίες τους, ο συγγραφέας συνυφαίνει τον καμβά της ζωής στην εξορία, τις συνθήκες διαβίωσης, την προβληματική, με εμπόδια και αυστηρά ελεγχόμενη επικοινωνία με τους συγγενείς τους, τις πιέσεις από το κράτος κι από τους δικούς τους να υπογράψουν δηλώσεις μετάνοιας, τις σχέσεις με τους ντόπιους, την αυτοοργάνωσή τους σε ομάδες (εργασίας, αγγαρειών, επιμόρφωσης), τις καλλιτεχνικές και άλλες δράσεις τους και τις δημιουργικές δραστηριότητες, προκειμένου να επιβιώσουν και να καλυτερεύσουν τις συνθήκες διαβίωσης, τις διαμαρτυρίες τους (εξεγέρσεις, απεργίες πείνας, αποδράσεις), τους μεταξύ τους διχασμούς και τις διαμάχες, ιδεολογικές και άλλες, τη συμπεριφορά των αρχών, της χωροφυλακής και των κρατικών υπηρεσιών, τις ανακρίσεις συχνά με βασανιστήρια και δολοφονίες.

Ένα μεγάλο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στους Λήμνιους που εξορίστηκαν για τις ιδέες τους, σε άλλα μέρη. Δεν είναι και λίγοι καθώς από την προπολεμική περίοδο είχε αναπτυχθεί μικρής εμβέλειας αριστερό κίνημα στο νησί, από εργάτες που είχαν εργαστεί στη Βόρεια Ελλάδα ή αλλού και επέστρεφαν μυημένοι στον κομμουνισμό καθώς και από δασκάλους που είχαν διοριστεί στη Λήμνο. Κάποιοι κυνηγήθηκαν και εξορίστηκαν σε μακρινά μέρη: Σίκινο, Φολέγανδρο, Ανάφη, Ίο, Γυάρο, Ικαρία. Η ένταξη κατά τη διάρκεια της κατοχής μεγάλου μέρους του πληθυσμού στο ΕΑΜ, στιγμάτισε πολλούς με τη σφραγίδα του αριστερού, χωρίς απαραίτητα να είναι οπαδοί του ΚΚΕ, με αποτέλεσμα πολλοί να καταλήξουν στο  στρατόπεδο αναμόρφωσης της Μακρονήσου και οι πιο συνειδητοί να εξοριστούν στον Αη Στράτη και αλλού, για λίγα ή περισσότερα χρόνια.

Ο συγγραφέας καταγράφει 50 περίπου άτομα αλλά σίγουρα είναι περισσότερα. Π.χ. έχει παραλείψει το δάσκαλο Λεωνίδα Βελιαρούτη (1948-1949: Μακρόνησος), που εργαζόταν στη Λήμνο και πολιτογραφήθηκε Λημνιός από την σύζυγό του. Ίσως έχει παραλείψει και άλλους δασκάλους του νησιού που δεν ήταν Λημνιοί αλλά εξορίστηκαν είτε ως αντιμοναρχικοί (π.χ. ο Επιθεωρητής της Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Λήμνου Γιάννης Ευαγγελίδης το 1935 εκτοπίστηκε στη Μυτιλήνη, ως επικίνδυνος για τη μοναρχία) είτε διότι είχαν σημαντική δράση στη διάρκεια της κατοχής στο ΕΑΜ Λήμνου και μετά έφυγαν από το νησί, όπως ο Λάζαρος Γιωτόπουλος κ.ά. Ο συγγραφέας πάντως ομολογεί πως δεν μπόρεσε να εντοπίσει όλους τους Λημνιούς που εξορίστηκαν. Επίσης, ότι κάποιοι δεν θέλησαν να αναφερθούν τα ονόματα των εξορίστων συγγενών τους. Τα βιώματα όλων αυτών των κυνηγημένων ανθρώπων ήταν τόσο τραυματικά που για χρόνια έκρυβαν τι είχαν υποστεί οι ίδιοι και οι οικογένειές τους. Εκατοντάδες εξαναγκάστηκαν να υπογράψουν δήλωση μετάνοιας, προκειμένου να γλιτώσουν την εξορία ή να γυρίσουν κοντά στις οικογένειές τους, οι οποίες κινδύνευαν με λιμοκτονία λόγω της απουσίας του πατέρα ή των υιών ή προκειμένου να τους επιτραπεί να φύγουν μετανάστες στο εξωτερικό ή να βγάλουν μια άδεια φορτηγού, να βρουν μια θέση θυρωρού ή κλητήρα σε δημόσια υπηρεσία. Και παράλληλα να πρέπει να αντιμετωπίσουν την περιφρόνηση των συμπολιτών τους στη μικροκοινωνία της πατρίδας τους ως δηλωσίες.

Την δεκαετία του ’50 η τοπική εφημερίδα «Λήμνος» είναι γεμάτη από δηλώσεις μετάνοιας. Δεν υπήρχε φύλλο στο οποίο να μην δημοσιεύονται δύο και τρεις τέτοιες δηλώσεις. Αντιλαμβάνεται κάποιος την ψυχική κατάσταση όλων αυτών των ανθρώπων που τους ζητούσαν να αποκηρύξουν τους φίλους, τους γείτονες ακόμα και τους συγγενείς τους κάποιες φορές, ώστε οι οικογένειές τους, κυρίως τα παιδιά τους, να έχουν μια ευκαιρία στη ζωή. Οι πιο πολλοί έφυγαν από το νησί για τις μεγάλες πόλεις ή το εξωτερικό κι έριξαν μαύρη πέτρα για πολλές δεκαετίες.

Μια επόμενη φουρνιά Λημνιών, κυρίως φίλοι της ΕΔΑ, εξορίστηκε το 1967 από τους απριλιανούς στη Γυάρο και κάποιοι στη Λέρο. Γνωστοί πανελληνίως Λήμνιοι εξόριστοι ήταν οι πολιτικοί, στελέχη της ΕΔΑ: Κομνηνός Πυρομάγλου (1938: Σίκινος), Ηλίας Ηλιού (1947-1951: Ικαρία, Μακρόνησος, Άη Στράτης, 1967: Γυάρος), Νικόλαος Παξιμαδάς (1948-1954: Μακρόνησος, Άη Στράτης) καθώς και ο φιλομοναρχικός πολιτικός Ιπποκράτης Σαββούρας που συνελήφθη μετά το κίνημα του Κωνσταντίνου τον Δεκέμβριο του 1967 κι εξορίστηκε στη Σαμοθράκη.

Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του ο συγγραφέας έχει συγκεντρώσει τις μαρτυρίες και τα βιογραφικά 25 περίπου γνωστών προσωπικοτήτων που βρέθηκαν εξόριστοι στη Λήμνο ή στον Άη Στράτη, όπως: Βάρναλης, Γληνός, Γαβριηλίδης, Τ. Πατρίκιος, Ηλιού, Ρίτσος, Λουντέμης, Στεφανίδης, Φωτιάδης κλπ.  

Συνοψίζοντας, πρόκειται για μια τίμια και φιλότιμη προσπάθεια να καταγραφεί το ιστορικό της πιο δύσκολης περιόδου της νεοελληνικής ιστορίας, όταν για πολλές δεκαετίες ο μισός περίπου πληθυσμός της χώρας ένιωθε αποκλεισμένος από τα δημόσια πράγματα, κινδύνευε ανά πάσα στιγμή να κληθεί «δι’ υπόθεσίν του» στο σταθμό χωροφυλακής, έκρυβε τις ιδέες και τις απόψεις του, ακόμα και την εφημερίδα που αγόραζε, ώστε να μη δώσει αφορμή στους κάθε λογής πατριδοκάπηλους να τον χαρακτηρίσουν αντεθνικό στοιχείο, να τον φακελώσουν και να μπλέξει στα γρανάζια μιας άκαρδης εξουσίας.

Θ. Μπελίτσος, 31.5.2026

-ο-ο-ο-

 

Σταύρος Τραγάρας

Για άλλα έργα του Σταύρου Τραγάρα δες: ΕΔΩ.