Θεοφάνης Δημητρίου (1870-1941), «εκλεκτός της τέχνης μυσταγωγός»

 

"Η υποδοχή της Πρωτοχρονιάς" [Πινακοθήκη 24 (1903), σ. 248]

Ο Θεοφάνης Δημητρίου, ζωγράφος και γλύπτης γεννήθηκε το 1870 στην Ατσική της Λήμνου αλλά έζησε και δούλεψε στην Αθήνα. Υπήρξε: «…εκ των εκλεκτών της Τέχνης μυσταγωγών. Αριστούχος απόφοιτος του Πολυτεχνείου, ενωρίς κατέδειξεν εξαίρετα προσόντα καλλιτέχνου με δύναμιν, με αίσθημα και με ψυχήν αληθώς εθνικήν…» [Σκόκος, σ. 351]. Το έργο του «Για τη Μάννα» βραβεύτηκε ανάμεσα σε εκατό έργα που είχαν εκτεθεί στην «Αίθουσα των Φιλοτέχνων». Αγοράστηκε από τον εθνικό ευεργέτη Γρηγόριο Μαρασλή (1831-1907). Λίγοι πίνακές του είναι γνωστοί: «Το εσπερινόν προσκύνημα», «Το Πεντάρφανο», «Το Μάθημα Μουσικής», «Βιβλίον Θεόπνευστον», «Η Υποδοχή της Πρωτοχρονιάς», «Ο Χριστός» και τα γλυπτά: «Ο Χρόνος», «Φιλοκτήτης» και «Ποδηλάτις».

Είχε πολιτογραφηθεί Αθηναίος αλλά διατηρούσε επαφές με τη Λήμνο, από όπου είχε παραγγελίες για πορτραίτα. Π.χ. το 1904 η «Κεντρική Επιτροπή Εκπαιδευτηρίων Λήμνου» παράγγειλε στον Θεοφάνη Δημητρίου να φιλοτεχνήσει την εικόνα του ευεργέτη Ιωάννη Παντελίδη (1825-1900), έναντι τιμήματος 10 λιρών Αγγλίας ή 1.986,25 γροσίων [Μπελίτσος: σ. 137]. Η προσωπογραφία του Ιωάννη Παντελίδη βρίσκεται σήμερα στο μέγαρο Αντωνιάδη, στη Μύρινα. Ίσως και άλλα πορτραίτα της ίδιας εποχής που βρίσκονται στο κτίριο της Ι.Μ. Λήμνου, είναι έργα του Θ. Δημητρίου. Επίσης, στα πρώτα έργα του περιλαμβάνεται το γλυπτό «Φιλοκτήτης» που σχετίζεται άμεσα με τη Λήμνο.

 

Οι παλιές αγάπες

Για τις παλιές αγάπες μη μιλάς... 

κρύφτηκαν στις σπηλιές χαμένων παραδείσων.

Μάρω Βαμβουνάκη (1996)

 

Έβαλε στο πλυντήριο το πιάτο με τα υπολείμματα του ξαναζεσταμένου μπριάμ που μόλις είχε φάει και άναψε το γκαζάκι να φτιάξει έναν καφέ. «Μπριάμ», λέξη κι αυτή, πώς να προέκυψε άραγε; Ζάλισε για λίγο το μυαλό του, αν έχει ευρωπαϊκή ή ανατολίτικη προέλευση κι αποφάσισε να το ψάξει όταν θα έπινε τον καφέ του. Από το παράθυρο της κουζίνας ο ουρανός φαινόταν γκρίζος, ολίγον νεφελώδης αλλά αρκετά φωτεινός ακόμα για απομεσήμερο στα τέλη Δεκέμβρη. Το σούρουπο αναμενόταν γλυκερό, ούτε ζεστό ούτε κρύο ούτε βροχερό, προφανώς παντελώς αδιάφορο για τα κανάλια που αναζητούσαν μια καταστροφική είδηση για να γεμίσουν τα δελτία τους, ανάμεσα στα κάλαντα που έδειχναν από το πρωί να τραγουδούν διάφοροι σύλλογοι στους πολιτικούς της αρεσκείας τους εν όψει της Πρωτοχρονιάς.

Λίγο η σκέψη για το μπριάμ, λίγο τα φωτάκια που αναβόσβηναν στα γειτονικά μπαλκόνια, αφαιρέθηκε. Μόλις που πρόλαβε να σηκώσει το μπρίκι από τη φωτιά πριν ξεχειλίσει ο φουσκωμένος καφές. Κατέβασε από το ράφι το αγαπημένο του φλιτζάνι με τις καρδούλες που του είχε δωρίσει σε μια προηγούμενη ζωή μια λησμονημένη ερωμένη. Πού να βρίσκεται άραγε; αναρωτήθηκε και πριν το καλοσκεφτεί, σκηνές από παλιά φιλμ αναδύθηκαν από την άβυσσο: το κορμί της ξαπλωμένο σε μια ηλιόλουστη αμμουδιά, σε κάποιο νησί, κάποιο καλοκαίρι και τον εαυτό του αγνώριστο, με μακρύ μαλλί και δυνατά μπράτσα, να την χαϊδεύει και να απλώνει απαλά το αντηλιακό σε κάθε καμπύλη της.

Christmas... but?

(σενάριο χωρίς τίτλο)

 Πλησιάζουν τα Χριστούγεννα κι όπως κάθε γραφιάς που σέβεται τον εαυτό του, είπα να σχεδιάσω ένα σενάριο πιστό στο πνεύμα της γιορτής, μπας και βρεθεί κάποιος ευγενής παραγωγός ή φιλόδοξος σκηνοθέτης να το αναλάβει και καταφέρω να βρεθώ κάποτε στο Χόλυγουντ. Εδώ πήγαν εκεί καν και καν ατάλαντοι, γιατί να μη δοκιμάσω κι εγώ που έχω και κάποιο ταλέντο στο γράψιμο, όπως μου λένε φίλοι και συγγενείς. Για το story δεν δυσκολεύτηκα ιδιαίτερα, μάλλον ευκολάκι ήταν για την πλούσια φαντασία μου. Το περιγράφω, πολύ συνοπτικά όμως για να μην κλέψουν την ιδέα μου, διότι με το διαδίκτυο και την Α.Ι. (άϊ στο δαίμονα κι ακόμα παρά πέρα), όποιος φυλάει τα ρούχα του μπορεί να γλιτώσει μερικά. Έχουμε και λέμε, λοιπόν.

Μια νόστιμη επαρχιωτοπούλα, ας την πούμε Τζούλι, ζει σε κάποια ξεχασμένη κωμόπολη, κατά προτίμηση στις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ, στο Αϊντάχο, τη Σάουθ ή τη Νορθ Ντακότα, το Γουαϊόμινγκ, το Μιζούρι, έστω στο Γουισκόνσιν βρε αδερφέ, δεν θα τα χαλάσουμε για τον τόπο· όπου αγαπάει ο παραγωγός. Η κοπέλα μας, λοιπόν, έχει μια μικρή επιχείρηση, μια πανσιόν, ένα ντελικατέσεν, μια σοκολατερί, μια πατισερί, μια κρεπερί, κάτι τέτοιο τέλος πάντων κι ετοιμάζεται για τα Χριστούγεννα τηρώντας πιστά κι απαράλλακτα όλα τα πατροπαράδοτα της πόλης, όποια και αν είναι αυτά. Ώσπου εμφανίζεται ο γόης των ονείρων της, ας τον πούμε Ρόμαν, ο τέλειος άνδρας, ο πρίγκιπας του παραμυθιού που φανταζόταν από κοπελούδα, νέος μεν αλλά σοβαρός και φτιαγμένος οικονομικά, με θεληματικό πηγούνι οπωσδήποτε και με αστραφτερή οδοντοστοιχία, λευκός (εννοείται αυτό, αλλά το γράφω μη τυχόν πέσω σε κανέναν προχώ σκηνοθέτη), ψηφίζει Τραμπ (αλλά δεν το λέμε, για να μη χάσουμε τους αριστερούς θεατές).

Η Χαμολογίστρα

 

Κείνος ο χειμώνας ήταν πρωτόγνωρος. Τέτοιους χιονιάδες και τόσο δυνατά και παγερά ξεροβόρια δεν είχε ματαδεί ο τόπος. Όσο κι αν σκάλιζαν τη μνήμη τους οι παλιότεροι δεν μπορούσαν να θυμηθούν κάτι παρόμοιο.

«Να ’πομένουμε να λιώσει το χιόνι, για να μαζώξουμε τις ελιές; Δεν το θυμούμαι τούτο το κακό γειτόνισσες!», έλεγε και ξανάλεγε η γρια Πιτρόπισσα, που όλοι παραδέχονταν το δυνατό μνημονικό της.

Οι Ψαλτώφ της Σμύρνης

Με τον Ψαλτώφ «γνωρίστηκα» σχεδόν από τότε που γεννήθηκα, μιας και στην οδό που φέρει το όνομά του βρίσκεται το πατρικό μου σπίτι στην Άνω Ν. Σμύρνη αλλά και η σημερινή μου κατοικία. Φυσικά δεν γνώρισα τον ίδιο αλλά όταν ζεις μια ζωή σε έναν δρόμο μαθαίνεις γι’ αυτόν: είτε ψάχνεις να μάθεις πώς προήλθε η ονομασία του είτε σου λένε οι άλλοι. Πολύ περισσότερο όταν έχεις φιλοπερίεργη ιδιοσυγκρασία, όπως εγώ. Άλλωστε κάθε φορά που έδινα τη «σύστασή» μου, όπως λέγαμε παλιά τη διεύθυνση κατοικίας για την αλληλογραφία, συνήθως ακολουθούσε η απορία του συνομιλητή μου: «Ποιος ήταν αυτός ο Ψαλτώφ;» Κι αν ήταν λίγο μυστήριος, πριν καν απαντήσω, συνέχιζε: «Ρώσος ήταν; Αριστερό δήμαρχο έχετε στη Νέα Σμύρνη;»· ό,τι να ’ναι! Σε κάποιους επίμονους και ξεροκέφαλους που με εκνεύριζαν, απαντούσα ξερά: «Ρώσος αναρχικός» κι έκοβα την κουβέντα. Φρόντισα να μάθω λοιπόν.

Πολλοί άκουγαν «οδός Ψαλτών». Έτσι τον έγραφε άλλωστε κι ένας παλιός οδηγός-χάρτης των αθηναϊκών οδών, της ΕΛΠΑ νομίζω, σε ένα από αυτά τα ηθελημένα λαθάκια της έκδοσης ώστε να εντοπίζει τυχόν αντιγραφείς. Οπότε αφού πρώτα πάσχιζα να διευκρινίσω ποιο είναι το σωστό, μετά έπρεπε να εξηγήσω το «Ψαλτώφ». Τραγέλαφος!

Οι αρχικές πινακίδες του δήμου έγραφαν «Απ. Ψαλτώφ». Αναφέρονταν στον Απόστολο Ψαλτώφ, προς τιμήν του οποίου δόθηκε η ονομασία την δεκαετία του ’50. Αργότερα απλοποιήθηκαν σε «Ψαλτώφ». Μάλλον αυτό έγινε για ευκολία, αλλά είτε κατά λάθος είτε ηθελημένα τώρα περιλαμβάνουν και τον Κωνσταντίνο Ψαλτώφ, τον λιγότερο γνωστό αδελφό του Απόστολου. Σε μια πτυχιακή εργασία μάλιστα η οδός αναφέρεται από λάθος ως «Κωνσταντίνου Ψαλτώφ» [Δεσποτοπούλου: σελ. 190].

Ας δούμε, λοιπόν, ποιοι ήταν αυτοί οι Ψαλτώφ.

Οι δρόμοι λένε ιστορίες (ΙΧ)

 

 

* Πανταζή και Τσελεπή, γωνία

Άγνωστοι μεταξύ αγνώστων στο αιώνιο ταξίδι τους
ο Γιάννος Πανταζής κι ο εξ Αιγίνης Γιωργάκης Τσελεπής
ψιθυρίζουν ιστορίες παλικαριάς λησμονημένες. 

Αν κοντοσταθείς, γοερές κραυγές θ' ακούσεις, του Εικοσιένα,
συθέμελα τα Κεκρόπεια τείχη να τραντάζουν,
του Πανταζή απ' το φραγγέλιο των βασανιστών στο κάτεργο,
του Αιγινίτη απ' το μεθύσι για το κούρσεμα του Κάστρου.

Αδιάφορα τους προσπερνούν ανώνυμοι διαβάτες.
Δυο χήρες μόνο και κάποια ορφανά κλάψανε γι' αυτούς,
όταν θυσία γίνηκαν για να λευτερωθεί η Αθήνα,
όμηρος σε λαγούμι της Ακρόπολης ο ένας,
στο σφαγείο του Αναλάτου ο άλλος.

* Θ.Μύθος, 17.11.2025 

Σημειώσεις.

1. Ο Ιωάννης Πανταζής ήταν ένας από τους δώδεκα Αθηναίους προκρίτους, οι οποίοι τον Απρίλιο του 1821 κλείστηκαν εθελούσια ως όμηροι στο κάστρο της Ακρόπολης, προκειμένου να καθησυχάσουν τους Τούρκους πως οι Αθηναίοι δεν σκόπευαν να εξεγερθούν. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση και στην Αθήνα, βασανίστηκαν άγρια κατά τους μήνες που οι επαναστάτες πολιορκούσαν τους Τούρκους στην Ακρόπολη. Κάποια στιγμή βρήκαν την ευκαιρία να δραπετεύσουν και να γλιτώσουν αλλά ο Πανταζής δεν τα κατάφερε.

2. Ο οπλαρχηγός Γιωργάκης Τσελεπής (ή Καρύδης) από την Αίγινα μετείχε στην πολιορκία της Ακρόπολης την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1821 και σε πολλές ακόμα μάχες τα επόμενα χρόνια. Το 1827, στη μάχη του Αναλάτου, πιάστηκε αιχμάλωτος κι εκτελέστηκε στο λεγόμενο πηγάδι των στεναγμών, που βρίσκεται κοντά στον σημερινό ναό των Αγ. Θεοδώρων στη Ν. Σμύρνη.

 

----

Άλλες δρομικές ιστορίες...

VIII

VII

VI

V

IV

III

II

I

Οι δρόμοι λένε ιστορίες (VIII)

 

 

Μπουμπουλίνας και Όθωνος, γωνία 

 

Αν η χήρα του Μπούμπουλη ήξερε 

πως θα διέθετε την περιουσία της 

για ν' αναρριχηθεί στην εξουσία 

ένας ανεύθυνος νεανίσκος από το Μόναχο, 

ίσως και να μη σήκωνε το λάβαρο του Αγώνα.

Πολύ περισσότερο αν γνώριζε

ότι θα γειτόνευε ως ίση προς ίσον

με το άβουλο και αγενές παιδάριον.

* Θ. Μύθος,  17.11.2025

----

Άλλες δρομικές ιστορίες...

VII

VI

V

IV

III

II

I