Ο παππούς μου, ο μπάρμπα-Θόδωρος (1904-1978)

  

Θεόδωρος Γρ. Μπελίτσος, 20 ετών περίπου

Με αφορμή αυτή τη νεανική φωτογραφία του παππού μου, είπα να εξιστορήσω τη ζωή του.

Ο παππούς, ο μπάρμπα Θόδωρος όπως τον θυμούνται οι πιο μεγάλοι, είχε γεννηθεί στα ορεινά Αλτομιρά της Δυτικής Μάνης. Οι γονείς του ονομάζονταν Γρηγόρης και Σταυρούλα (Κοζομπόλη). Ο πατέρας του, ο Γρηγόρης Θ. Μπελίτσος (1877-1918), ήταν μοναχογιός, δεν είχε ούτε πρωτεξάδελφα, οπότε η συγγένεια με τους άλλους Μπελιτσαίους των Αλτομιρών (που εγκαταστάθηκαν στον Κάμπο Αβίας και στη Μεγ. Μαντίνεια) ήταν πολύ μακρινή. Είχε τελειώσει το σχολαρχείο· σώζονται μάλιστα κάποια βιβλία του. Στα Αλτομιρά ήταν ψάλτης και επίτροπος του ναού. Την ψαλτική ικανότητα την κληροδότησε και στον παππού μου αλλά την εξάσκησε κυρίως ο αδερφός του παππού, ο μπάρμπα Πότης Μπελίτσος (1917-2003) που υπήρξε μόνιμος ψάλτης της ενορίας Μεγ. Μαντίνειας Αβίας· ψάλτης είναι σήμερα κι ο γιος του, ο Γρηγόρης Π. Μπελίτσος.

Το Λημνιό ‘Χρονικό’ του Δημήτρη Πλάντζου

 

Δημήτρης Πλάντζος, «Το Χρονικό της Λήμνου».

Μύθος-Ιστορία-Κληρονομιά, 256 σελ.

Εκδόσεις Καπόν, 2022.

 

Το περασμένο καλοκαίρι εκδόθηκε «Το Χρονικό της Λήμνου» του αρχαιολόγου Δημήτρη Πλάντζου. Πρόκειται για μια σύνθεση της λημνιακής διαχρονίας, όπως προκύπτει από τις αναφορές του νησιού στους αρχαίους μύθους, στις ιστορικές πηγές, στα έργα τέχνης και όπως αποκαλύπτεται από τις αρχαιολογικές έρευνες των τελευταίων εκατό ετών κι από τις καταγραφές του τοπικού λαϊκού πολιτισμού.

Το έργο απευθύνεται στο ευρύ κοινό· «είναι ένα βιβλίο παραλίας», όπως αρέσκεται να λέει ο συγγραφέας και έχει δίκιο. Παρά τις 250 σελίδες του, ο τόμος είναι εύχρηστος, ξεφυλλίζεται εύκολα κι έχει πάρα πολλές φωτογραφίες, παλιές και πρόσφατες, ορισμένες από τις οποίες είναι άγνωστες κι αδημοσίευτες. Τις ημέρες των διακοπών διαβάζεται την ώρα του πρωινού καφέ πριν από τη βουτιά στη θάλασσα ή εν όψει της ημερήσιας εξόρμησης σε κάποια γωνιά του νησιού. Αλλά και το δειλινό σε μια ακρογιαλιά, με τον ήλιο να δύει μαγευτικά στο Αιγαίο, μέσα από τις σελίδες του ανακαλείς τις εντυπώσεις της ημέρας και εμβαθύνεις σε όσα περιηγήθηκες.

Από όσα ανέφερα ως τώρα, το βιβλίο ακούγεται ως τουριστικός οδηγός, αλλά δεν είναι. Είναι γραμμένο με επιστημονική πληρότητα και με ενδελεχή έλεγχο των πηγών, τις οποίες αναφέρει πάντα ο συγγραφέας. Να σημειωθεί πως κυκλοφόρησε ταυτόχρονα και η έκδοση στην αγγλική γλώσσα ("The Story of Lemnos. Myth-History-Heritage"), σε μετάφραση του αρχαιολόγου Don Evely.

 

Το ‘Μουσείον και Βιβλιοθήκη’ της Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης. Δύο τεκμήρια του 1879

 

Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα από την καταστροφή της Σμύρνης, καλό είναι να θυμηθούμε την μεγάλη προσφορά των Σμυρνιών στην ελληνική παιδεία και στον πολιτισμό γενικότερα. Το ίδρυμα που αποτέλεσε την κορωνίδα των εκπαιδευτηρίων της πόλης και γενικότερα της Μικρασίας ήταν η Ευαγγελική Σχολή, η ιστορία της οποίας ξεκινά από τις αρχές του 18ου αιώνα, όταν ιδρύθηκε ως ένα απλό κοινοτικό σχολείο. Σταδιακά γιγαντώθηκε κι απέκτησε τεράστια ακτινοβολία. Το 1922 έφτασε να έχει πάνω από δυο χιλιάδες μαθητές, οι οποίοι στεγάζονταν σε πολλά κτίρια, εξαρτήματα της κεντρικής σχολής. Επανιδρύθηκε την δεκ. ’30 στη Νέα Σμύρνη, όπου λειτουργεί μέχρι σήμερα, έχοντας διανύσει τρεις αιώνες ζωής. Στη Σχολή φοίτησαν δεκάδες φιλομαθείς νέοι από τη Λέσβο, τη Λήμνο και από τα άλλα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, τα οποία μέχρι το ’22 αποτελούσαν συγκοινωνούντα δοχεία με τη Σμύρνη σε όλους τους κοινωνικούς τομείς: στο εμπόριο, στα γράμματα, στις τέχνες, στον αθλητισμό, παντού.

Δυο σπάνια τεκμήρια του 1879, τα οποία εντόπισα στο «Αρχείο Καραθεοδωρή» του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, και τα οποία φωτίζουν μια πτυχή της μεγάλης προσφοράς της Ευαγγελικής, αποτέλεσαν την αιτία για το άρθρο αυτό. Αφορούν το Μουσείο και την Βιβλιοθήκη της Σχολής, που ιδρύθηκαν το 1838, είχαν εκθέματα και βιβλία προς χρήση και μελέτη από εκπαιδευτικούς, μαθητές και πολίτες και διέθεταν αναγνωστήριο, στο οποίο οι καθηγητές της Σχολής έδιναν επιμορφωτικές διαλέξεις για το κοινό. Σταδιακά εμπλουτίστηκαν με χιλιάδες εκθέματα και βιβλία και συνετέλεσαν σε μέγιστο βαθμό στην προώθηση της φιλομάθειας και της φιλαναγνωσίας.

Το ευτοπικό όραμα του Ιωσήφ Μανίκη

 

Ιωσήφ Μανίκης, «Επιστροφή στο Λίκνο»

Μυθιστόρημα πολιτικής φαντασίας, σελ. 372.

Εκδόσεις Πηγή, 2022.

 

Ένα από τα πιο επιδραστικά και αξιανάγνωστα μυθιστορήματα που διάβασα τελευταία είναι το «Επιστροφή στο Λίκνο» του Ιωσήφ Μανίκη. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα επιστημονικής και πολιτικής φαντασίας, η δράση του οποίου εκτυλίσσεται όχι στο πολύ μακρινό μέλλον, αλλά στο δεύτερο μισό του αιώνα μας και στον επόμενο, τον 22ο αιώνα.

Ακούγοντας επιστημονική φαντασία, επηρεασμένος από τις χολιγουντιανές παραγωγές, η πρώτη σκέψη που ίσως κάνει κάποιος είναι: άλλο ένα παραμύθι με τεχνολογικά εξαμβλώματα, σε φρικτά, δυστοπικά, απάνθρωπα περιβάλλοντα, με μοχθηρούς εξωγήινους κι εφευρετικούς ήρωες από τη Γη που τελικά τους αποκρούουν. Μόλις ξεκινήσει το διάβασμα, θα αντιληφθεί αμέσως πως το όραμα για το μέλλον που καταθέτει ο συγγραφέας δεν είναι καθόλου αυτό. Το όραμά του και η ελπίδα του είναι πως κάποια στιγμή θα υπάρξει ένα σοκ, πολιτισμικό, περιβαλλοντικό, οικονομικό, που θα τραντάξει την ιδιοσυστασία της ανθρωπότητας, θα ξεκινήσει μια επανάσταση ενάντια στον ίδιο της τον εαυτό, θα εξουδετερώσει το αυτοκαταστροφικό της κομμάτι και θα εξυψώσει και θα αναδείξει ως υπέρτατη αξία την ομορφιά της ζωής και τη λογική διαχείριση των αγαθών του γαλαζοπράσινου πλανήτη μας.

Καμίνια Λήμνου: Ο Άγ. Αλέξανδρος στο Σώκαστρο και η περίφημη πελασγική Στήλη

 Η ιστορική διαδρομή ενός χωριού της Λήμνου

 

Ο λόφος Σώκαστρο, ο Άγ. Αλέξανδρος και δεξιά ο περιστερώνας στο χωράφι που βρέθηκε η πελασγική Στήλη το 1885 (φωτ. Θ.Μ., δεκ. '90)

Με αφορμή την εορτή του αγίου Αλέξανδρου, στις 30 Αυγούστου, θα ανατρέξουμε στην ανακάλυψη ενός μοναδικού μνημείου, το οποίο εντοπίστηκε πριν από 140 χρόνια περίπου στα χαλάσματα μιας ομώνυμης εκκλησούλας. Πρόκειται για την περίφημη Στήλη των Καμινίων, η οποία έχει χαραγμένες δύο επιγραφές στην πελασγική γλώσσα και βρέθηκε το 1885 στο λόφο Σώκαστρο στα Καμίνια της Λήμνου, από τον τότε μαθητή και αργότερα σπουδαίο φιλόλογο και ιστορικό Αργύριο Μοσχίδη (1869-1912). Με την αφορμή αυτή θα κάνουμε μια επισκόπηση της ιστορικής διαδρομής του χωριού, καθώς ο λόφος συνδέεται με τη γενικότερη ιστορία του.

Τα Καμίνια όπως φαίνονται από το Σώκαστρο (φωτ. Θ.Μ., 2003)

Οι νοσταλγικές ‘‘Διαδρομές’’ της Βαρβάρας Βαγιάκου

 

Βαρβάρα Βαγιάκου-Βλαχοπούλου

«Διαδρομές στην Μύρινα 1940-1960» (Περπατώ-Θυμάμαι-Νοσταλγώ)

Ιστορικό οδοιπορικό, σελ. 216.

Εκδόσεις Λύχνος, 2022.

 

«Η πραγματική μας πατρίδα είναι η παιδική μας ηλικία» έγραψε ο Γάλλος φιλόσοφος του 20ού αιώνα και συγγραφέας Ρολάν Μπαρτ· «Κατάγομαι από τα παιδικά μου χρόνια», έλεγε ο προπολεμικός ποιητής Γιώργος Σαραντάρης. Αυτή η μοναδική πατρίδα, που έχει οριστικά χαθεί, αποτελεί το πιο ασφαλές καταφύγιο για την ανεμοδαρμένη ψυχή κάθε ανθρώπου. Μια πατρίδα γοητευτική, γιατί είχε απέραντους και άγνωστους ορίζοντες. Μια πατρίδα με τα γόνατα μονίμως γρατζουνισμένα, τα κεφάλια των αγοριών κουρεμένα γουλί, τα ‘‘θέλω’’ των κοριτσιών μισοκρυμένα πίσω από τα ‘‘πρέπει’’ της κοινωνίας, μα τα χαμόγελα πλατιά κι ας ήταν λειψά τα δόντια. Μια πατρίδα που οι σκανταλιές παραβίαζαν μονίμως τα ‘‘μη’’ των γονιών και των δασκάλων. Μια πατρίδα που βιαζόμασταν να την αφήσουμε πίσω και να πετάξουμε μακριά της. Και τώρα που τα φτερά κουράστηκαν να πετούν και λυγίζουν, την αναζητάμε ξανά κι ας μην υπάρχει.

«Μου πήρε μια ολόκληρη ζωή να μάθω να ζωγραφίζω σαν παιδί», έλεγε ο μεγάλος ζωγράφος Πάμπλο Πικάσο. Μας πήρε μια ολόκληρη ζωή για να συνειδητοποιήσουμε πως αυτή η πατρίδα που έχει χαθεί ανεπιστρεπτί, ήταν ό,τι καλύτερο συνέβη στη ζωή μας. Το μόνο που απόμεινε από αυτήν είναι κάποιες φωτογραφίες και κάποια όμορφα κείμενα που την αναπλάθουν και την ξαναφέρνουν στη μνήμη.

Σε αυτή την αθώα πατρίδα της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας βυθίστηκε για άλλη μια φορά η λημνιά πεζογράφος Βαρβάρα Βαγιάκου-Βλαχοπούλου και μας την προσφέρει στον καλαίσθητο τόμο «Διαδρομές στην Μύρινα 1940-1960». Μέσα από ένα οδοιπορικό στον τόπο και στο χρόνο, με εξαιρετικά κείμενα και αυθεντικές φωτογραφίες, αναπολεί τον χαμένο παράδεισο της νιότης και μας ξεναγεί στη Μύρινα (τότε Κάστρο) των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, μέχρι τότε που έφυγε από τη Λήμνο κι «ένα αγκίστρι καρφώθηκε μόνιμα στο λαιμό της», όπως γράφει.

 

Ο ναός της Κοίμησης στην Παλιόχωρα Αβίας

 

Δυο παλιές επιγραφές "αφηγούνται" το παρελθόν του τόπου

 

Ο ναός της Κοίμησης Θεοτόκου στην Παλιόχωρα. Εκατέρωθεν της πλαϊνής θύρας οι δυο επιγραφές: η παλιά ψηλά αριστερά του ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ και η νεότερη δεξιά της θύρας

Στον παραθαλάσσιο οικισμό της Παλιόχωρας Αβίας κεντρικός ναός είναι ο ναός της Κοίμησης Θεοτόκου, ο οποίος δεσπόζει του χωριού, όπως είναι κτισμένος πάνω στο ύψωμα που στο παρελθόν υπήρχε το μεσαιωνικό κάστρο της Μαντένιας (Μαντίνειας). Ο ναός αυτός αποτελεί το διαχρονικό σημείο αναφοράς των κατοίκων του χωριού και στο καθολικό του, στα εννιάμερα της Παναγιάς στις 23 Αυγούστου, συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών τόσο κατοίκων του χωριού όσο και παραθεριστών, μιας και η περιοχή έχει εξελιχθεί σε δημοφιλές τουριστικό θέρετρο. Στην τοιχοποιία του ναού είναι εντοιχισμένες δυο επιγραφές, τις οποίες θα παρουσιάσουμε επιχειρώντας ταυτόχρονα μια ιστορική διερεύνηση.